Χωρίς σύγκρουση με τον σεξισμό δεν υπάρχει χειραφέτηση

 

Χωρίς σύγκρουση με τον σεξισμό δεν υπάρχει χειραφέτηση

Σεξιστικές συμπεριφορές θα βρούμε παντού. Άλλωστε ο σεξισμός και η έμφυλη βία είναι συστατικά στοιχεία του οικονομικού μας συστήματος – καπιταλισμός λέγεται, για όσους/ες/α το έχουν ξεχάσει ή, ακόμα χειρότερα, το προσπερνούν ελαφρά τη καρδία. Οι άνθρωποι, τσακισμένοι από τις κυρίαρχες ιδέες της άρχουσας τάξης, στην περίπτωση που εξετάζουμε τις διακρίσεις φύλου και τα έμφυλα στερεότυπα ανεξαρτήτως της δικής τους σεξουαλικής τους ταυτότητας, κάπου τις αναπαράγουν - συνειδητά, ασυνείδητα και συνδυαστικά.

Αυτό άλλωστε είναι και ένα από τα δύσκολα σημεία τέτοιων υποθέσεων. Δεν ζούμε έξω από την κοινωνία που θέλουμε να αλλάξουμε – δεν είμαστε θεοί, ούτε θηρία, για να θυμηθούμε τον Αριστοτέλη – και οι κυρίαρχες ιδέες δεν σταματούν στην πόρτα ενός αριστερού χώρου, μιας συλλογικότητας, ενός σωματείου, μιας κατάληψης, μιας παρέας ή μιας προσωπικής σχέσης. Διαπερνούν την καθημερινότητά μας, τη γλώσσα μας, τις αντιλήψεις μας, τις συμπεριφορές μας και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε ακόμη και τον ίδιο μας τον εαυτό. Ουσιαστικά, οι κυρίαρχες ιδέες της άρχουσας τάξης δεν εγκαθίστανται μόνο στο μυαλό των πολιτικών της εκπροσώπων ή στις συνειδήσεις των υποστηρικτών της αλλά περνούν μέσα από την οικογένεια, το σχολείο, την εργασία, τα μέσα ενημέρωσης, τις κοινωνικές σχέσεις και τελικά μέσα από εμάς τους ίδιους.

Ο Αντόνιο Γκράμσι, μιλώντας για την αντιφατική συνείδηση, μας βοηθά ακριβώς να καταλάβουμε αυτή την αντίφαση. Μπορεί ένας άνθρωπος να βρίσκεται αντικειμενικά απέναντι στην καταπίεση και ταυτόχρονα να κουβαλά μέσα του στοιχεία της ιδεολογίας που τη συντηρεί, μπορεί να αντιλαμβάνεται την ανάγκη της κοινωνικής απελευθέρωσης και να εργάζεται για αυτή ενώ ταυτόχρονα να κουβαλά αντιλήψεις και συμπεριφορές που προέρχονται από την ίδια κοινωνία την οποία θέλει να ανατρέψει, μπορεί να αγωνίζεται ενάντια στην εκμετάλλευση και την αδικία και την ίδια στιγμή να μην έχει καταλάβει πόσο βαθιά έχει διαπεράσει και τον ίδιο η σεξιστική αντίληψη και προκατάληψη. Η συγκεκριμένη αντίφαση δεν είναι λόγος για να σηκώσουμε τα χέρια ψηλά και να πούμε «φτάνει μέχρι εδώ, αποχωρώ από τους αγώνες» αλλά αποτελεί μια αφορμή για να δούμε κατάματα το πρόβλημα και να το πολεμήσουμε.

Φυσικά, αυτό δεν σημαίνει ότι όλες οι συμπεριφορές είναι ίδιες, ούτε ότι πρέπει να χαθούν οι διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα σε εκείνον που προσπαθεί να ξεπεράσει τις αντιλήψεις που έχει κληρονομήσει και σε εκείνον που τις υπερασπίζεται συνειδητά, συχνά και εκφράζοντας - τυπικά και υποκριτικά - την αντίθεση του σε αυτές. Υπάρχουν άνθρωποι που έχουν αντιμετωπίσει προσωπικά το ζήτημα, έχουν ακούσει την κριτική, έχουν αναγνωρίσει λάθη και έχουν αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο εκφράζονται και συμπεριφέρονται. Και αυτό έχει μεγάλη σημασία. Άλλωστε είναι γνωστό ότι δεν υπάρχει τίποτα πιο πολιτικό από την προσπάθεια να αλλάζουμε και εμείς οι ίδιοι μέσα στη διαδικασία της συλλογικής αλλαγής. Με λίγα λόγια , δεν χρειάζεται να απαιτούμε από τον άνθρωπο να εμφανίζεται εξαρχής ολοκληρωμένος και πολιτικά αλάνθαστος αλλά είναι αναγκαίο να απαιτούμε και να τον βοηθάμε ώστε να ακούει, να σκέφτεται, να αναστοχάζεται και να αλλάζει.

Βλέπετε, υπάρχει μια σημαντική και κρίσιμη διαφορά ανάμεσα στο να αναπαράγεις μια κυρίαρχη αντίληψη και στο να αρνείσαι να την αναγνωρίσεις όταν σου επισημαίνεται. Είναι άλλο το λάθος, η άγνοια, η εσωτερικευμένη αντίληψη που μπορεί να διορθωθεί και άλλο η συνειδητή επιμονή, η άρνηση, η επίθεση σε εκείνον ή εκείνη που επισημαίνει ή/και αναδεικνύει το πρόβλημα. Το πρώτο μπορεί και πρέπει να γίνει αντικείμενο πολιτικής και συλλογικής δουλειάς ενώ δεύτερο μετατρέπεται πολύ εύκολα σε μηχανισμό αναπαραγωγής της ίδιας της καταπίεσης. Κάπου εδώ οφείλουμε να αναγνωρίσουμε ότι αυτοκριτική δεν είναι αδυναμία, δεν είναι ντροπή αλλά δύναμη, και μάλιστα τεράστιας δυναμικής, για όποιον πραγματικά θέλει να αλλάξει τον κόσμο. Και υπάρχουν άνθρωποι που έχουν αντιμετωπίσει προσωπικά το ζήτημα, έχουν δεχτεί κριτική, έχουν καταλάβει ότι μια έκφραση ή μια συμπεριφορά τους ήταν προβληματική και έχουν προσπαθήσει να τη διορθώσουν. Αυτό δεν είναι μικρό πράγμα αλλά ένα απαραίτητο κομμάτι της διαδικασίας της χειραφέτησης. Αλλά ακριβώς επειδή μιλάμε για χειραφέτηση, δεν μπορεί η υπόθεση να εξαντλείται στην ατομική διόρθωση: το ότι κάποιος/α/ο προσπαθεί να αλλάξει είναι σημαντικό, όμως δεν σημαίνει ότι λύθηκε ένα κοινωνικό πρόβλημα που είναι βαθιά ριζωμένο στις ίδιες τις σχέσεις της κοινωνίας μας.

Η τελική αντιμετώπιση του σεξισμού και των έμφυλων διακρίσεων αποτελεί συλλογική υπόθεση. Ο σεξισμός δεν θα ηττηθεί επειδή μερικοί άνθρωποι έμαθαν να χρησιμοποιούν πιο προσεκτικές λέξεις, ούτε επειδή κάποιος απέκτησε ατομική επίγνωση, ούτε επειδή μια συλλογικότητα έκανε μια ανακοίνωση ή/και δράσεις για την ισότητα. Ο σεξισμός είναι κοινωνική σχέση, ιδεολογία και μηχανισμός εξουσίας και ως τέτοιος χρειάζεται συλλογική σύγκρουση. Χρειάζεται διαρκής συζήτηση, κριτική, αυτοκριτική και αγώνας, χωρίς εξιδανικεύσεις και χωρίς την αυταπάτη ότι επειδή κάποιος βρίσκεται στην Αριστερά ή την Αναρχία έχει αυτομάτως απαλλαγεί από τις κυρίαρχες αντιλήψεις.

Και εδώ ακριβώς πρέπει να είμαστε ιδιαίτερα απαιτητικοί από τον προοδευτικό, αριστερό, αναρχικό και δημοκρατικό κόσμο. Δεν γίνεται να καταγγέλλουμε τη συντηρητική και δεξιά πλευρά όταν συγκαλύπτει, υποβαθμίζει ή σχετικοποιεί τον σεξισμό και την έμφυλη βία και την ίδια στιγμή, όταν το ζήτημα εμφανίζεται στον δικό μας χώρο, να ψάχνουμε δικαιολογίες, να σιωπούμε, να κάνουμε επιθέσεις σε εκείνον ή εκείνη που ασκεί την κριτική ή να θεωρούμε ότι το πρόβλημα τελειώνει επειδή δηλώσαμε προοδευτικοί. Δεν γίνεται να ζητάμε από την κοινωνία να σπάσει τη σιωπή της και όταν η κριτική αφορά εμάς ή κάποιους στο χώρο μας να απαιτούμε σιωπή. Η σιωπή είναι συνενοχή, έτσι δεν λέει το γνωστό σύνθημα; Συμπερασματικά, δεν γίνεται να καταγγέλλουμε το σεξισμό όταν βρίσκεται απέναντί μας και να τον αντιμετωπίζουμε ως «παρεξήγηση» ή απλά, ως «επίθεση εναντίον μας» όταν εμφανίζεται δίπλα μας. (Βέβαια, επειδή δεν ζούμε σε κοινωνία αγγέλων – έτσι κι αλλιώς, άγγελοι και διαβόλοι δεν υπάρχουν – οφείλουμε να πούμε ότι η προστασία ενός θύματος από τα χέρια του κακοποιητή του δεν σημαίνει ότι θα επιτρέψουμε στην αντίθετη πλευρά των Μίχων και των Λιγνάδηδων να στοχοποιεί τις ιδέες, τις δράσεις και το σύνολο των ανθρώπων μας).

Πρέπει ακόμα να πούμε κι αυτό, ο προοδευτικός χώρος δεν αποκτά πολιτικό και ηθικό πλεονέκτημα επειδή αυτοπροσδιορίζεται ως τέτοιος αλλά το κατακτά, καθημερινά, με θυσίες και με πόνο, μέσα από την πράξη. Το κατακτά όταν μπορεί να κοιτάζει και προς τα μέσα, όχι μόνο προς τα έξω, όταν μπορεί να αναγνωρίζει τις δικές του αντιφάσεις χωρίς να φοβάται ότι η παραδοχή ενός προβλήματος θα «βλάψει την εικόνα» του, όταν δεν αντιμετωπίζει την κριτική ως επίθεση στον χώρο αλλά ως απαραίτητο μέρος της προσπάθειας να γίνει ο ίδιος ο χώρος καλύτερος και πιο αποτελεσματικός απέναντι στην καταπίεση. Και κυρίως, δεν μπορούμε να αντιμετωπίζουμε τον σεξισμό με δύο μέτρα και δύο σταθμά. Δεν υπάρχει «δικός μας σεξισμός» που πρέπει να κρυφτεί για να μη δώσουμε όπλα στον αντίπαλο. Αυτό ακριβώς είναι το όπλο του αντιπάλου. Η συγκάλυψη, η σιωπή, η ανοχή και η λογική ότι «τώρα δεν είναι η κατάλληλη στιγμή» δεν προστατεύουν κανέναν αγώνα. Προστατεύουν τις σχέσεις εξουσίας που υποτίθεται ότι θέλουμε να ανατρέψουμε.

Η συλλογική χειραφέτηση απαιτεί να συγκρουόμαστε και με όσα έχουμε μάθει να θεωρούμε φυσιολογικά. Απαιτεί να συγκρουόμαστε με τον σεξισμό, τις έμφυλες διακρίσεις και τα στερεότυπα όχι μόνο όταν βρίσκονται στους απέναντι, αλλά και όταν εμφανίζονται ανάμεσά μας. Και αυτή η σύγκρουση δεν μπορεί να είναι υπόθεση ενός ανθρώπου απέναντι σε όλους τους υπόλοιπους. Κανείς μας δεν γεννήθηκε χειραφετημένος. Τη χειραφέτηση τη μαθαίνουμε μέσα στον αγώνα. Συνεπώς, αν πραγματικά θέλουμε να αλλάξουμε την κοινωνία, οφείλουμε να αλλάζουμε και τις σχέσεις που αναπαράγουμε μέσα σε αυτήν.

Ειρηναίος Μαράκης
10.9.2026

***

Η εικόνα είναι του Jawad Morad

 

***

Διαβάστε ακόμα:

1. Έμφυλη βία, τραύμα και πολιτική υποκρισία - Μια προσπάθεια κατανόησης
2. ΝΑΙ, ΕΙΝΑΙ ΓΥΝΑΙΚΟΚΤΟΝΙΑ- Σχετικά με τη δολοφονία της 19χρονης Μυρτώς στην Κεφαλονιά
3. Για την άρνηση 46 δημόσιων νοσοκομείων στο δικαίωματης άμβλωσης
4. Η γυναικοκτονία ως θέαμα και η προσβολή της μνήμης τωνθυμάτων
5. Σχόλιο | Ενωμένοι ενάντια στην τρανσφοβία και την ομοφοβία