Με αφορμή το data center στο Βαρύπετρο: Το νερό και η ενέργεια της Κρήτης δεν είναι εμπόρευμα!

 

Το κέντρο δεδομένων της CNPC στην περιοχή Τσανγκπίνγκ.

Με αφορμή το data center στο Βαρύπετρο: Το νερό και η ενέργεια της Κρήτης δεν είναι εμπόρευμα!

Το σχεδιαζόμενο data center στο Βαρύπετρο, η επιχειρηματική αξιοποίηση των φυσικών πόρων και οι κοινωνικές ανάγκες

Στα Χανιά, η συζήτηση για το νερό επιστρέφει κάθε καλοκαίρι με την ίδια ανησυχητική επιμονή, καθώς οι ελλείψεις στην ύδρευση και την άρδευση, η πίεση στις καλλιέργειες, οι απώλειες στα δίκτυα και η αυξανόμενη επιβάρυνση των νοικοκυριών συνθέτουν μια πραγματικότητα που δεν μπορεί πλέον να αντιμετωπίζεται ως ένα πρόσκαιρο πρόβλημα διαχείρισης. Την ίδια στιγμή, έργα που θα μπορούσαν να ενισχύσουν την υδατική επάρκεια παραμένουν αναξιοποίητα ή εκτός λειτουργίας, ενώ νέες επιχειρηματικές δραστηριότητες σχεδιάζονται με απαιτήσεις που θα επιβαρύνουν ακόμη περισσότερο τους ήδη πιεσμένους φυσικούς πόρους. Η υπόθεση για την κατασκευή data center στην Όαση Βαρυπέτρου έρχεται να συμπυκνώσει αυτή την πολιτική και κοινωνική αντίφαση, φέρνοντας στο προσκήνιο ένα ζήτημα πολύ ευρύτερο από την εγκατάσταση μιας ακόμη μονάδας στην περιοχή: ποιος καθορίζει τις προτεραιότητες στη χρήση του νερού, της ηλεκτρικής ενέργειας και της γης και με ποια κοινωνικά κριτήρια;

Σύμφωνα με όσα έχουν δημοσιοποιηθεί, ο σχεδιασμός αφορά εγκατάσταση συνολικής ισχύος έως 20 MW, με αρχική δυναμικότητα περίπου 7 MW και πρώτη φάση επένδυσης που υπολογίζεται στα 70 εκατομμύρια ευρώ, με τη συμμετοχή βρετανικών και κυπριακών επιχειρηματικών συμφερόντων. Πρόκειται για μια εγκατάσταση με σημαντικές ενεργειακές και υδατικές απαιτήσεις, η οποία σχεδιάζεται σε μια περιοχή που συνδέεται με το υδρολογικό σύστημα της Αγυιάς, χωρίς μέχρι σήμερα να έχουν δοθεί στη δημοσιότητα όλες οι αναγκαίες πληροφορίες για την τεχνολογία ψύξης, τις πραγματικές ποσότητες νερού που θα απαιτούνται, την προέλευσή του, τις εφεδρικές εγκαταστάσεις ηλεκτροπαραγωγής και τις συνολικές περιβαλλοντικές επιπτώσεις.

Η θέση μας, επομένως, δεν περιορίζεται στην απόρριψη της συγκεκριμένης χωροθέτησης. Δεν ζητάμε να μεταφερθεί το σχεδιαζόμενο data center από το Βαρύπετρο σε κάποια άλλη περιοχή, ούτε να αναζητηθεί ένας διαφορετικός τόπος για την εγκατάστασή του. Είμαστε αντίθετοι στην κατασκευή data centers στο Βαρύπετρο, στα Χανιά, στην Κρήτη και οπουδήποτε αλλού, γιατί δεν αποδεχόμαστε τη δημιουργία υποδομών που δεσμεύουν τεράστιους φυσικούς και ενεργειακούς πόρους για την εξυπηρέτηση της επιχειρηματικής κερδοφορίας, όταν αυτοί οι πόροι πρέπει να υπηρετούν τις κοινωνικές ανάγκες. Θεωρούμε ότι αυτή η θέση οφείλει να υιοθετηθεί από όλους τους εμπλεκόμενους φορείς.

Η επίκληση των οργανωμένων βιομηχανικών περιοχών ως κατάλληλων χώρων για την εγκατάσταση τέτοιων μονάδων δεν απαντά στην ουσία του προβλήματος. Η χωροθέτηση σε μια ΒΙ.ΠΕ. δεν αναιρεί τις τεράστιες απαιτήσεις των data centers σε νερό και ηλεκτρική ενέργεια, ούτε τις περιβαλλοντικές συνέπειες από τη λειτουργία τους. Κυρίως, όμως, δεν αμφισβητεί την ίδια τη λογική της επιχειρηματικής αξιοποίησης των φυσικών πόρων και της παραχώρησης προτεραιότητας στις ανάγκες των επενδυτών έναντι των κοινωνικών αναγκών. Το ζητούμενο δεν είναι, συνεπώς, να βρεθεί ένας καταλληλότερος χώρος για την εγκατάσταση αυτών των υποδομών, αλλά να τεθεί υπό αμφισβήτηση η ίδια η επιλογή να δεσμεύονται τόσο σημαντικοί φυσικοί και ενεργειακοί πόροι για την εξυπηρέτηση της επιχειρηματικής κερδοφορίας.

Η διεθνής εμπειρία από τη λειτουργία τέτοιων εγκαταστάσεων δείχνει ότι το υδατικό τους αποτύπωμα δεν περιορίζεται στο νερό που χρησιμοποιείται άμεσα για την ψύξη των διακομιστών, καθώς σημαντικές ποσότητες νερού καταναλώνονται έμμεσα και κατά την παραγωγή της ηλεκτρικής ενέργειας που απαιτείται για τη λειτουργία τους. Παράλληλα, οι διαφορετικές τεχνολογίες ψύξης συνεπάγονται διαφορετικές ισορροπίες ανάμεσα στην κατανάλωση νερού και ηλεκτρικής ενέργειας, γεγονός που καθιστά ακόμη πιο αναγκαία τη δημοσιοποίηση των τεχνικών επιλογών της συγκεκριμένης επένδυσης. Η λειτουργία των data centers προϋποθέτει επίσης συστήματα εφεδρικής ηλεκτροδότησης, με γεννήτριες και άλλες υποδομές, των οποίων οι περιβαλλοντικές και ηχητικές επιπτώσεις πρέπει να εξεταστούν με σαφή και μετρήσιμα δεδομένα. Επιπλέον, η αναφερόμενη αδυναμία του ΔΕΔΔΗΕ να υποστηρίξει στην παρούσα φάση την απαιτούμενη σύνδεση δημιουργεί ένα ακόμη κρίσιμο ερώτημα για το πώς και με ποιες προτεραιότητες θα εξασφαλιστεί η ηλεκτροδότηση μιας τέτοιας επένδυσης.

Δεν πρόκειται, επομένως, για μια συζήτηση γύρω από την τεχνολογική πρόοδο ή την ψηφιοποίηση καθαυτή, αλλά για την υλική βάση πάνω στην οποία στηρίζονται αυτές οι δραστηριότητες και για το ποιος καλείται να πληρώσει το κόστος τους. Η ψηφιακή οικονομία δεν λειτουργεί στον αέρα: χρειάζεται γη, νερό, ηλεκτρική ενέργεια, δίκτυα και υποδομές, ενώ οι περιβαλλοντικές και κοινωνικές συνέπειες της λειτουργίας της δεν εξαφανίζονται πίσω από τον τεχνολογικό χαρακτήρα των εγκαταστάσεών της.

Κέντρο δεδομένων της Google στο The Dalles του Όρεγκον.

Η «ανάπτυξη» ως πεδίο σύγκρουσης

Αυτή είναι η ουσία του προβλήματος και στην Κρήτη, όπου η τουριστική βιομηχανία έχει ήδη διαμορφώσει ένα μοντέλο αξιοποίησης του χώρου που αντιμετωπίζει τις φυσικές δυνατότητες του νησιού ως διαθέσιμο απόθεμα για νέες «επενδύσεις». Μεγάλες ξενοδοχειακές μονάδες, πισίνες, εκτεταμένες τουριστικές εγκαταστάσεις και η διαρκής επέκταση της τουριστικοποίησης αυξάνουν τις απαιτήσεις σε νερό και ενέργεια, την ώρα που οι κάτοικοι και οι αγρότες καλούνται να προσαρμοστούν σε περιορισμούς, αυξημένα κόστη και υποδομές που δεν ανταποκρίνονται στις ανάγκες τους. Στην ίδια κατεύθυνση, η στρατιωτική παρουσία και η λειτουργία των αμερικανικών βάσεων στη Σούδα εντάσσουν τον τόπο στους πολεμικούς σχεδιασμούς των ΗΠΑ και του ΝΑΤΟ, συνεργατών και φίλων του κράτους τρομοκράτη Ισραήλ, με τις αντίστοιχες κοινωνικές, περιβαλλοντικές και πολιτικές συνέπειες. Τουρισμός, ενέργεια, ψηφιακές υποδομές και στρατιωτικοί ανταγωνισμοί δεν αποτελούν ασύνδετες δραστηριότητες, αλλά πλευρές ενός μοντέλου που διεκδικεί ολοένα μεγαλύτερο έλεγχο πάνω στον χώρο και τους πόρους του νησιού.

Η ευθύνη γι' αυτή την κατεύθυνση βαραίνει την κυβέρνηση της ΝΔ, η οποία διαμορφώνει το θεσμικό και οικονομικό πλαίσιο για την εξυπηρέτηση μεγάλων επιχειρηματικών σχεδίων, την ίδια στιγμή που αφήνει τις δημόσιες υποδομές να υποβαθμίζονται και μεταφέρει το κόστος της ενεργειακής ακρίβειας και της περιβαλλοντικής επιβάρυνσης στην κοινωνική πλειοψηφία. Η απελευθέρωση της αγοράς ενέργειας έχει μετατρέψει ένα βασικό κοινωνικό αγαθό σε πεδίο κερδοφορίας, με τα νοικοκυριά και τις μικρές επιχειρήσεις να πληρώνουν ακριβά το ρεύμα και τους ενεργειακούς ομίλους να διεκδικούν όλο και μεγαλύτερα μερίδια. Αντίστοιχα, η εμπορευματοποίηση του νερού δεν προχωρά μόνο μέσα από την άμεση ιδιωτικοποίηση υποδομών, αλλά και μέσω ΣΔΙΤ, εργολαβιών, εκχώρησης λειτουργιών και συντήρησης, καθώς και της μεταφοράς κρίσιμων αποφάσεων σε συγκεντρωτικούς φορείς που απομακρύνουν τη διαχείριση από τις τοπικές κοινωνίες.

Η εικόνα των υδραυλικών έργων στην Κρήτη είναι αποκαλυπτική. Το φράγμα Βαλσαμιώτη, που σχεδιάστηκε από τη δεκαετία του 1980, κατασκευάστηκε από το 2005 και ολοκληρώθηκε το 2014, δεν κατάφερε να λειτουργήσει όπως είχε προβλεφθεί, ενώ η λιμνοδεξαμενή της Χρυσοσκαλίτισσας δεν λειτούργησε ποτέ και εκείνη των Αγίων Θεοδώρων Κισάμου παραμένει εδώ και χρόνια εκτός λειτουργίας. Αντί να δοθεί προτεραιότητα στην αποκατάσταση αυτών των έργων, στον εκσυγχρονισμό των δικτύων, στον περιορισμό των διαρροών και στην επαναχρησιμοποίηση επεξεργασμένου νερού, η πολιτική των κυβερνήσεων και των τοπικών αρχών εξακολουθεί να αφήνει χώρο για επενδύσεις που διεκδικούν πρόσβαση σε ολοένα περισσότερους πόρους.

Αυτό το υδρόψυκτο κέντρο δεδομένων στο λιμάνι του Στρασβούργου, στη Γαλλία, προβάλλεται ως «πράσινο».

Σε αυτό το πλαίσιο, η στάση της δημοτικής αρχής Χανίων δεν μπορεί να κριθεί μόνο από το γεγονός ότι το Δημοτικό Συμβούλιο συζήτησε το θέμα και εξέδωσε ψήφισμα, κάτι που αποτέλεσε ένα πρώτο βήμα και δεν θα είχε πραγματοποιηθεί χωρίς την κινητοποίηση των κατοίκων. Το κρίσιμο είναι αν ο Δήμος θα μετατρέψει αυτή την απόφαση σε συγκεκριμένη πολιτική σύγκρουση με την κυβέρνηση και την εταιρεία ή αν θα περιοριστεί σε έναν ρόλο παρατηρητή, περιμένοντας τις εξελίξεις. Η άρνηση του δημάρχου να στηρίξει μια καθολική θέση ενάντια στην εγκατάσταση data centers, αφήνοντας ανοιχτό το ενδεχόμενο άλλων αντίστοιχων επενδύσεων, δεν είναι μια ασήμαντη διαφωνία σχετικά με τη διατύπωση. Ούτε μπορεί να δικαιολογηθεί η υποβάθμιση των αντιδράσεων με τον ισχυρισμό ότι πρόκειται για φαινόμενο που προέρχεται από τις ΗΠΑ, όταν αντιδράσεις για την κατανάλωση ενέργειας και νερού, τον θόρυβο και τη ρύπανση έχουν καταγραφεί στη Μασσαλία, στη Χριστούπολη Σπάτων και στο Κρυονέρι, ενώ χώρες όπως η Ολλανδία και η Ιρλανδία έχουν προχωρήσει σε περιορισμούς ή αυστηρότερους όρους για τέτοιες εγκαταστάσεις.

Οι αντιδράσεις αυτές εντάσσονται σε ένα ευρύτερο διεθνές κύμα κινητοποιήσεων απέναντι στην ανεξέλεγκτη επέκταση των data centers, με τοπικές κοινωνίες να διεκδικούν περιορισμούς ή την ακύρωση σχεδίων εξαιτίας της κατανάλωσης ενέργειας και νερού, της ηχητικής όχλησης και των περιβαλλοντικών επιπτώσεων. Επομένως, η κοινωνική αντίδραση δεν αποτελεί κάποια παράδοξη ή εισαγόμενη άρνηση της τεχνολογικής εξέλιξης, αλλά απάντηση στις πραγματικές συνέπειες ενός μοντέλου ανάπτυξης που συχνά μεταφέρει το κόστος των επιχειρηματικών επενδύσεων στις τοπικές κοινωνίες.

Ο Δήμος οφείλει να απαιτήσει την πλήρη δημοσιοποίηση των τεχνικών και περιβαλλοντικών φακέλων, να διεκδικήσει σαφείς απαντήσεις για την κατανάλωση νερού και ενέργειας και να αποκλείσει κάθε διαδικασία fast track που θα επιχειρούσε να προκαταλάβει τις αποφάσεις. Χρειάζεται επίσης να αναλάβει πρωτοβουλία για δημόσιο σχεδιασμό των υδατικών και ενεργειακών αναγκών, με συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα για την αποκατάσταση των προβληματικών έργων και την αναβάθμιση των δικτύων, αντί να αντιμετωπίζει την κοινωνική αντίδραση ως ένα ακόμη ζήτημα προς διαχείριση.

Η υπόθεση του Βαρυπέτρου μπορεί να γίνει αφετηρία για ένα ευρύτερο μέτωπο κατοίκων, εργαζομένων, αγροτών και νεολαίας, που θα συνδέει την προστασία του περιβάλλοντος με τη διεκδίκηση αξιοπρεπούς ζωής και δημόσιων αγαθών. Οι πρωτοβουλίες στα Ποτιστήρια και στην Όαση χρειάζεται να συναντηθούν με τις ανάγκες των γειτονιών και των χωριών, με τους αγώνες για φθηνό ρεύμα, για νερό στην ύδρευση και την άρδευση, για δημόσιες υπηρεσίες με μόνιμο προσωπικό και για υποδομές που θα σχεδιάζονται με τη συμμετοχή των εργαζομένων και των τοπικών κοινωνιών. Η απεργιακή κινητοποίηση της 25ης Νοεμβρίου μπορεί να αποτελέσει έναν ακόμη σταθμό αυτής της κοινής διεκδίκησης, απέναντι σε μια κυβέρνηση που συνδέει την πολιτική της με τη φτώχεια, την πολεμική εμπλοκή και την περιβαλλοντική υποβάθμιση.

Το ζητούμενο δεν είναι να αντικατασταθεί μια ιδιωτική επένδυση από κάποια άλλη μορφή επιχειρηματικής διαχείρισης, αλλά να αμφισβητηθεί η ίδια η λογική που παραδίδει κρίσιμες υποδομές και φυσικούς πόρους στην αγορά. Η ενέργεια και το νερό χρειάζονται δημόσια ιδιοκτησία, κοινωνικό και εργατικό έλεγχο, χωρίς ΣΔΙΤ και εργολαβικές εκχωρήσεις, με τις αποφάσεις για τη χρήση τους να υπηρετούν τις πραγματικές ανάγκες των ανθρώπων και την προστασία του περιβάλλοντος. Το Βαρύπετρο δεν πρέπει να γίνει ακόμη ένα παράδειγμα όπου η κοινωνία καλείται να προσαρμοστεί στις απαιτήσεις των επενδυτών. Η μάχη για να μην εγκατασταθεί εκεί το data center, όπως και για να μην προχωρήσουν αντίστοιχα σχέδια αλλού, αφορά τελικά το δικαίωμα των κατοίκων να αποφασίζουν για τον τόπο τους και το μέλλον του.

Ειρηναίος Μαράκης

Κέντρο δεδομένων της Amazon Web Services (AWS) στις Ηνωμένες Πολιτείες.