Εμβόλια, δημόσια υγεία και κερδοφορία: η επιστήμη δεν είναι εχθρός της κοινωνίας

10/9/2021, Θεσσαλονίκη. Φωτό: Στέλιος Μιχαηλίδης/ Εργατική Αλληλεγγύη

 

Εμβόλια, δημόσια υγεία και κερδοφορία: η επιστήμη δεν είναι εχθρός της κοινωνίας

Γράφει ο Ειρηναίος Μαράκης

Η αντίθεση στον αντιεμβολιασμό δεν σημαίνει άκριτη εμπιστοσύνη στις φαρμακευτικές πολυεθνικές. Το πραγματικό ερώτημα είναι ποιος ελέγχει την επιστημονική γνώση, την παραγωγή και τη διάθεση των εμβολίων και με ποιον σκοπό

Η άρνηση των εμβολίων είναι μια παλιά, βαθιά οπισθοδρομική αντίληψη, που έρχεται σε σύγκρουση με την ίδια την ιστορική εξέλιξη της επιστήμης και της δημόσιας υγείας. Αν αυτή η αντίληψη είχε επικρατήσει, πολλές ασθένειες που σήμερα έχουν περιοριστεί ή εξαλειφθεί θα εξακολουθούσαν να αποτελούν καθημερινή απειλή για εκατομμύρια ανθρώπους. Και ενώ θα περίμενε κανείς ότι η εμπειρία της πανδημίας θα είχε ενισχύσει την εμπιστοσύνη στην επιστημονική γνώση και στην πρόληψη, βρισκόμαστε πλέον αντιμέτωποι ακόμη και με την άρνηση του εμβολιασμού για την εποχική γρίπη, σαν να μην έχει προηγηθεί μια μακρά ιστορική διαδρομή κατά την οποία τα εμβόλια συνέβαλαν καθοριστικά στην προστασία της ανθρώπινης ζωής. Η συζήτηση αυτή αποκτά ιδιαίτερη επικαιρότητα και με αφορμή τον αντιγριπικό εμβολιασμό της περιόδου 2026-2027, καθώς οι συστάσεις των υγειονομικών αρχών επαναφέρουν στο προσκήνιο τη σημασία της πρόληψης και της εμβολιαστικής προστασίας, ιδιαίτερα για τις ευάλωτες ομάδες του πληθυσμού. Παρ' όλα αυτά, εξακολουθούν να αναπαράγονται αντιλήψεις που αμφισβητούν συνολικά την αξία των εμβολίων, μετατρέποντας την επιστημονική συζήτηση σε πεδίο παραπληροφόρησης και γενικευμένης καχυποψίας.

Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι πρέπει να κλείνουμε τα μάτια στις πολιτικές και οικονομικές διαστάσεις της διαχείρισης της πανδημίας. Η ταχύτητα με την οποία αναπτύχθηκαν και κυκλοφόρησαν τα εμβόλια κατά της COVID-19, η πίεση για την επανεκκίνηση της οικονομικής δραστηριότητας και το άνοιγμα της αγοράς, η προνομιακή θέση των μεγάλων φαρμακευτικών εταιρειών και η άνιση πρόσβαση στα εμβόλια δημιούργησαν εύλογα ερωτήματα και δικαιολογημένη δυσπιστία. Το γεγονός, όμως, ότι υπήρξαν οικονομικές και πολιτικές σκοπιμότητες δεν αποτελεί απόδειξη ότι τα εμβόλια ήταν συλλήβδην επικίνδυνα ή ότι προκαλούσαν μαζικά θανάτους. Οι ανεπιθύμητες ενέργειες και οι σοβαρές επιπλοκές υπήρξαν και πρέπει να αναγνωρίζονται, να διερευνώνται και να αντιμετωπίζονται με σοβαρότητα, χωρίς να μετατρέπονται μεμονωμένα περιστατικά σε γενικούς κανόνες και αυθαίρετα συμπεράσματα.

Εδώ βρίσκεται και μια ουσιαστική αντίφαση της περιόδου που ζήσαμε. Η εμπορευματοποίηση της επιστημονικής γνώσης, η ιδιοκτησία των πατεντών, η προστασία των εταιρικών συμφερόντων και η αντιμετώπιση της υγείας ως πεδίου επιχειρηματικής δραστηριότητας δεν ενίσχυσαν την κοινωνική εμπιστοσύνη. Αντίθετα, έδωσαν χώρο σε αντιεπιστημονικές αντιλήψεις, θεωρίες συνωμοσίας και γενικευμένες αμφισβητήσεις, οι οποίες συχνά αξιοποιούν πραγματικές κοινωνικές ανισότητες και υπαρκτές πολιτικές ευθύνες για να καταλήξουν σε εντελώς αυθαίρετα συμπεράσματα. Η κριτική στις φαρμακευτικές εταιρείες δεν μπορεί, επομένως, να ταυτίζεται με την άρνηση της επιστήμης, όπως και η υπεράσπιση της επιστήμης δεν μπορεί να σημαίνει αποδοχή της ασυδοσίας των επιχειρηματικών ομίλων.

Αρκεί να θυμηθούμε τι συνέβη με την πρόσβαση στα εμβόλια σε πολλές φτωχότερες χώρες, ιδιαίτερα στην αφρικανική ήπειρο. Την ώρα που στις πλουσιότερες χώρες εξασφαλίζονταν μεγάλες ποσότητες εμβολίων, εκατομμύρια άνθρωποι σε άλλες περιοχές του κόσμου δυσκολεύονταν ακόμη και να αποκτήσουν πρόσβαση στην πρώτη δόση. Οι πατέντες, οι εμπορικοί ανταγωνισμοί και η προτεραιότητα των εταιρικών κερδών πάνω από τις κοινωνικές ανάγκες συνέβαλαν καθοριστικά σε αυτή την απαράδεκτη ανισότητα. Δεν επρόκειτο για έλλειψη επιστημονικής γνώσης ή τεχνολογικής δυνατότητας, αλλά για έναν τρόπο οργάνωσης της παραγωγής και της διανομής που έθετε τα οικονομικά συμφέροντα πάνω από την ανθρώπινη ζωή.

Το ζήτημα, λοιπόν, δεν είναι αν θα εμπιστευτούμε ή όχι τα εμβόλια συνολικά, ούτε αν θα υιοθετήσουμε μια λογική άκριτης αποδοχής κάθε φαρμακευτικού προϊόντος. Το πραγματικό ερώτημα είναι ποιος διαχειρίζεται την επιστημονική γνώση, ποιος αποφασίζει για την παραγωγή και τη διάθεση των εμβολίων, ποιος καθορίζει τις τιμές και ποιος έχει τελικά πρόσβαση σε αυτά. Είναι διαφορετικό να αναπτύσσεται ένα εμβόλιο με βασικό κριτήριο την προστασία της δημόσιας υγείας και διαφορετικό να αντιμετωπίζεται ως ένα ακόμη προϊόν στην αγορά, με τις αποφάσεις για την παραγωγή και τη διάθεσή του να καθορίζονται από την προσδοκία της μέγιστης δυνατής κερδοφορίας.

Αν η επιστημονική έρευνα και η φαρμακευτική παραγωγή βρίσκονταν πραγματικά στην υπηρεσία των κοινωνικών αναγκών, θα μπορούσαμε να διεκδικούμε περισσότερη έρευνα, καλύτερα και ασφαλέστερα εμβόλια, ουσιαστικό έλεγχο των ανεπιθύμητων ενεργειών, διαφάνεια στα αποτελέσματα των κλινικών δοκιμών και καθολική, ισότιμη πρόσβαση σε όλες τις χώρες. Θα μπορούσαμε να έχουμε ένα ισχυρό δημόσιο σύστημα υγείας, με επαρκή χρηματοδότηση, προσωπικό και υποδομές, που να αντιμετωπίζει την πρόληψη ως κοινωνικό δικαίωμα και όχι ως ατομική αγοραστική δυνατότητα.

Αιτίες

Χρειάζεται, όμως, να πάμε ένα βήμα παραπέρα και να εξετάσουμε τις ίδιες τις αιτίες που γεννούν τέτοιες υγειονομικές κρίσεις. Η καταστροφή των φυσικών οικοσυστημάτων, η αποψίλωση των δασών, η εντατική γεωργία και κτηνοτροφία και η ανεξέλεγκτη παρέμβαση στο περιβάλλον αυξάνουν τις πιθανότητες εμφάνισης και μετάδοσης νέων λοιμωδών νοσημάτων. Δεν χρειάζεται να καταφεύγουμε σε θεωρίες συνωμοσίας περί κατασκευασμένων ιών για να αναζητήσουμε τις πραγματικές ευθύνες. Η επιστημονική έρευνα για την προέλευση της COVID-19 δεν δικαιολογεί αυθαίρετα συμπεράσματα περί εργαστηριακής κατασκευής της. Εκείνο που οφείλουμε να εξετάσουμε είναι ο τρόπος με τον οποίο η καπιταλιστική ανάπτυξη παρεμβαίνει στη φύση, καταστρέφει οικοσυστήματα και διαμορφώνει συνθήκες που ευνοούν την εμφάνιση νέων απειλών για τη δημόσια υγεία.

Παράλληλα, η αντιμετώπιση μιας πανδημίας δεν μπορεί να εξαντλείται στην ύπαρξη ενός εμβολίου. Χρειάζεται ενίσχυση των δημόσιων συστημάτων υγείας, ισχυρή πρωτοβάθμια φροντίδα, πρόσβαση όλων σε προσωπικό γιατρό, επαρκής στελέχωση των νοσοκομείων, μαζική πρόληψη, επιστημονική ενημέρωση και ουσιαστική προστασία στους χώρους εργασίας. Χρειάζεται να πάψει η υγεία να αντιμετωπίζεται ως ατομική ευθύνη και να αναγνωριστεί ως συλλογικό κοινωνικό δικαίωμα. Οι εκβιασμοί, οι τιμωρητικές πολιτικές και η μεταφορά της ευθύνης αποκλειστικά στους πολίτες δεν μπορούν να υποκαταστήσουν την επιστημονική ενημέρωση, την εμπιστοσύνη και την οργανωμένη δημόσια φροντίδα. Σε μια εποχή όπου οι ανθρώπινες κοινωνίες βρίσκονται αντιμέτωπες με την καταστροφή του περιβάλλοντος, την υποβάθμιση των συνθηκών ζωής, την επισιτιστική ανασφάλεια και την επανεμφάνιση ή εξάπλωση διαφόρων ασθενειών, είναι τουλάχιστον παράλογο να μετατρέπουμε τα εμβόλια σε καθολικό αποδιοπομπαίο τράγο. Χρειάζεται επιστημονική γνώση, κριτική σκέψη, δημόσιος έλεγχος και κοινωνική διεκδίκηση, όχι επιστροφή σε αντιλήψεις που η ίδια η ιστορική εμπειρία έχει διαψεύσει.

Η υπεράσπιση του εμβολιασμού δεν είναι υπεράσπιση των φαρμακευτικών πολυεθνικών. Είναι υπεράσπιση της πρόληψης, της επιστημονικής γνώσης και του δικαιώματος όλων των ανθρώπων στην υγεία. Αυτό, όμως, απαιτεί να περάσει η έρευνα, η παραγωγή και η διάθεση των εμβολίων κάτω από ουσιαστικό δημόσιο και κοινωνικό έλεγχο, με ενεργό ρόλο των εργαζομένων, των υγειονομικών και της επιστημονικής κοινότητας, χωρίς την κυριαρχία των πατεντών και της κερδοφορίας. Απαιτεί, επίσης, να συνδεθεί η διεκδίκηση για μια διαφορετική πολιτική δημόσιας υγείας με τους αγώνες για προσλήψεις στα νοσοκομεία, για ενίσχυση της πρωτοβάθμιας φροντίδας, για ανθρώπινες συνθήκες εργασίας και διαβίωσης, για προστασία του περιβάλλοντος και για καθολική πρόσβαση στα φάρμακα και στις θεραπείες. Σε αυτό το σημείο οφείλουμε να σημειώσουμε ότι δεν πρόκειται για ένα ζήτημα που μπορεί να λυθεί μόνο με καλύτερες προθέσεις ή με την αναζήτηση μιας πιο υπεύθυνης επιχειρηματικής διαχείρισης. Όσο οι αποφάσεις για την υγεία, την έρευνα και την παραγωγή παραμένουν στα χέρια εκείνων που υπολογίζουν πρώτα την απόδοση των επενδύσεών τους, οι κοινωνικές ανάγκες θα συγκρούονται με την κερδοφορία.

Συμπερασματικά, η απάντηση βρίσκεται στη συλλογική οργάνωση και στη δύναμη των εργαζομένων να διεκδικήσουν και να επιβάλουν διαφορετικές προτεραιότητες, με την επιστήμη στην υπηρεσία της κοινωνίας και όχι των επιχειρηματικών ομίλων. Η προστασία της ανθρώπινης ζωής δεν μπορεί να είναι εμπόρευμα, ούτε η δημόσια υγεία να εξαρτάται από το αν και πόσο συμφέρει οικονομικά η εξασφάλισή της.